در آستانه ورود به قرن پانزدهم هجری شمسی، مشاوره و رواندرمانی با رویکرد اسلامی چگونه میتواند رشد جدیدی داشته باشد؟ برای اینکه از کلیگویی اجتناب کنیم با ارائه یک مثال، بحث را تبیین میکنیم. یکی از مشکلات روانشناختی به عنوان مثال اضطراب فراگیر را در نظر بگیرید. فرض کنید بدنبال ارائه پروتکلهای کارآمد اسلامی در جهت کاهش اضطراب فراگیر هستیم. فرض کنید ابتدا در پژوهشهایی در یک دوره ده ساله، مبانی مشاوره با رویکرد اسلامی همچون مبانی انسانشناختی، هستیشناختی و روششناختی منقح شدند. سپس در یک دوره ده ساله پژوهشهایی بر اساس متون اسلامی در جهت شناخت اضطراب فراگیر و درمان آن، انجام شد. به عنوان نمونه در اضطراب فراگیر بر اساس منابع اسلامی، 10 پایاننامه تدوین شد. آیا پایاننامه یازدهم را میتوان ارائه کرد؟ اگر روانشناسی با رویکرد اسلامی به تحلیل منابع اسلامی محدود شود، رشد و پیشرفت آن کند است و زمینه نوآوری پس از مدتی کاهش مییابد. در ادامه راهکارهایی برای رشد رواندرمانی با رویکرد اسلامی ارائه میشود:
1)اگر پژوهش ناظر به راهکارهای درمان اضطراب فراگیر باشد، از یک سو مباحث تا حدودی کلی است و ناظر به یک مخاطب خاص نیست و از سوی دیگر بررسی اثربخشی آن مشکل است. پیشنهاد میشود که پس از چند پژوهش که به تبیین راهکارها پرداخته شد، در گام بعدی بستههای آموزشی ناظر به مخاطب خاص تدوین شود. به عنوان نمونه بسته درمان اضطراب فراگیر در دانش آموزان دختر، بسته درمان اضطراب فراگیر برای خانمهای خانهدار، بسته درمان اضطراب فراگیر در دانشجویان خانم. بدین ترتیب بستههای آموزشی درمانی ناظر به مخاطب خاص و بطور هدفمند طراحی میشود. در گام بعد بایستی اثربخشی آن ارزیابی شود و با توجّه به نقاط ضعف آن بستههای کارآمدتر طراحی میشود. برخی تکنیکها در یک گروهخاص موثرترند، از این رو به نظر میرسد این بستهها که ناظر به شرایط مخاطب خاص طراحی میشوند، اثربخشی بیشتری داشته باشند. بنابراین پیشنهاد میشود در پژوهشهای آینده پروتکلها ناظر به یک مشکل خاص و برای یک مخاطب خاص طراحی و اثربخشی آن ارزیابی شود.
2) تحلیل محتوای متون و پروتکلهای روانشناسی نوین میتواند گام موثری در پیشرفت رواندرمانی با رویکرد اسلامی باشد. بسیاری از مدلها، مکانیسمها و تکنیکهای روانشناسی نوین میتوانند با آموزههای اسلامی ترکیب شوند و تکنیکهای آمیخته به معنویت اسلامی کارآمد تولید شوند. به عنوان نمونه مدل بارلو در اضطراب فراگیر، نگرشهای موثری در جهت درمان اضطراب فراگیر ارائه میکند که قابلیّت خوبی برای ترکیب با آموزههای اسلامی دارد. پژوهشگران علاقهمند به توسعه رواندرمانی با رویکرد اسلامی بایستی پروتکلهای موثر در رواندرمانی غربی را بررسی کنند و به تحلیل مولفهها، تکنیکها و مکانیسمها بپردازند و آن مولفهها، تکنیکها و مکانیسمها را در بافت اسلامی قرار دهند و با آموزههای اسلامی تکمیل کنند و ارتقاء بخشند. در نتیجه مولفهها و تکنیکهای کارآمد و اسلامی بدست میآید که از ترکیب آنها پروتکل ساخته میشود و بایستی اثربخشی آن با اثربخشی رواندرمانی کلاسیک مقایسه شود.
3) مصاحبه کیفی با افراد بسیاری از عوامل زمینهساز، تداوم بخش و آشکارساز مشکلات روانی را آشکار میکند. همچنین مقابلههای مناسبی که افراد موفق در مقابل مشکلشان بکار میبرند، را آشکار میکند. مصاحبه با افراد، اثربخشی تعاملی بعدی معنوی و روانشناختی را آشکار میکند. مصاحبه با افراد و تحلیل مصاحبهها، بسیاری از متغیّرهای تعدیل کننده را که حتی افراد خودشان به آن آگاهی ندارند را برای پژوهشگر آشکار میکند. به عنوان مثال فرض کنید میخواهید پروتکل درمان اضطراب فراگیر را طراح کنید. مصاحبه با افرادی که دچار اضطراب فراگیر هستند، ابعاد اضطراب فراگیر و مکانیسمهای روانی آن را آشکار میکند، در نتیجه مدلهای جامعتری طراحی میشود. مدلهای جامعتر، بستر مناسبی برای تدوین پروتکلهای موثرتر را فراهم میکند.